Wat is eigenlijk een borg?
Een borg was de voorname woning van een hereboer. Een heerd is dat natuurlijk ook maar bij een heerd vormen woning en boerderij meestal één geheel.
Een borg was echter uitsluitend woning. Op het borgterrein stonden dan een of meer bijgebouwen voor de bedrijfsvoering. Zo vonden we daar het koetshuis, waarin het rijdend materiaal en de paarden gestald werden, alsmede het schathuis, waarin de oogst vergaard werd. Ook waren koets- en schathuis wel in één gebouw ondergebracht.
Een borg was verdedigbaar met poorten, grachten, ophaalbruggen, geschutstorens e.d.
De op een borg wonende hereboer was meestal van adel. Hij sprak recht en beschikte vaak over een kleine troep huurlingen.
Vroeger had vrijwel elk dorp een borg, sommige zelfs meer dan een. Zo had Uithuizen bijvoorbeeld vier borgen: Almersma, Engersma, Menkema en Ringeweer. In Hoogezand-Sappemeer hebben tenminste zeven veenborgen gestaan.
Van de meer dan 180 borgen zijn er niet veel overgebleven.
De eerste borgen werden gebouwd in de 13e eeuw. Het oudste borgtype was het 'sterck-huis'. In de 14e en 15e eeuw bouwde men het zogenaamde 'steenhuis' of 'stins'. Een der eerste steenhuizen was Dijksterhuis, gebouwd in de 14e eeuw en gesloopt in 1903. Een ander steenhuis was Lellens.

Schierstins

De enige nog in ons land bestaande stins vinden we in Friesland, in Veenwouden.

In de 16e eeuw ontstond er naast het steenhuis een ander borgtype, een langwerpig huis met een of twee verdiepingen boven een kelder. Dit was een rechtstreekse voortzetting van een edele heerd.
In de 13e eeuw was het aantal borgen nog gering, in de 14e eeuw kwamen er 16 bij en in de 15e eeuw nog eens 24.

Er waren ook borgtypen, die niets met de landbouw hadden te maken. Dat waren de veenborg en de tichelborg.
Een veenborg had over het algemeen minder rechten, maar meer land- bezit dan een Ommelander borg. Voorbeelden van een veenborg zijn b.v. Welgelegen te Kleinemeer en de Ennemaborg te Midwolda.
Een tichelborg hoorde bij een tichelwerk. Voorbeelden zijn Rusthoven te Wirdum en De Brake te Obergum.

Terug